پس از بیماری و شهادت امام حسن عسکری (ع)، دستگاه خلافت با ظاهرسازی و مراقبتهای شدید، تلاش کرد نقش خود را در شهادت امام پنهان کند و بهدنبال یافتن فرزند ایشان بود. جعفر، برادر امام، مدعی امامت شد اما مورد تمسخر و طرد وزیر قرار گرفت و توطئهاش ناکام ماند.
برخلاف شبههی رایج درباره تألیف متأخر کتب حدیثی شیعه، در دوران امام حسن عسکری (علیهالسلام) فعالیت گستردهای برای گردآوری و تدوین احادیث انجام شد. اصحابی چون حسین بن اشکیب، صفار قمی و علی بن فضال آثار مهمی نگاشتند که برخی مورد تأیید مستقیم امام نیز قرار گرفت.
امام حسن عسکری (ع) با ابیاتی تأثیرگذار، انسان را به زودگذری دنیا، یاد مرگ و آمادگی برای سفر آخرت فرا میخواند. ایشان با مناجاتی اشکبار، از بیوفایی دنیا سخن گفتند و تأکید کردند که حتی اندیشه پوسیدگی جسم، برای ترک دنیاپرستی کافی است.
امام حسن عسکری (علیهالسلام) با وجود شرایط سخت نظارتی و زندان، همواره به گرفتاریهای شیعیان رسیدگی میکردند. روایتهایی از کمک مالی دقیق و معجزهآسای ایشان به علی بن ابراهیم و ابوهاشم جعفری، نشاندهندهی سعه صدر، سخاوت و حمایت عملی امام از شیعیان در سختترین شرایط است.
ابوالأدیان، خادم امام عسکری (ع)، شاهد ماجرای جانشینی امام مهدی (عج) پس از شهادت پدر بود. سه نشانه از امام عسکری دریافت کرد و هنگام بازگشت، همگی در کودکی ناشناخته که بر پدرش نماز خواند، تحقق یافت. این کودک، امام زمان (عج) بود که امامت را عهدهدار شد.
امام حسن عسکری (علیهالسلام) با دعای آرامشبخش خود، نگرانی مردی را که از شکستن نگین خلیفه هراس داشت، برطرف نمود. ماجرا با لطف خداوند به نفع او تمام شد. این روایت نشاندهنده نقش توسل، ایمان و توکل بر خدا در کسب آرامش و حل مشکلات است.
امام حسن عسکری (علیهالسلام) در نامهای به علی بن بابویه، دستورالعملی جامع برای رشد فردی و اجتماعی شیعیان ارائه میدهد. او توصیه به تقوا، نماز، زکات، اخلاق نیک، صبر، انس با قرآن، و انتظار فرج میکند. عمل به این نسخه معنوی، مسیر سعادت را هموار میسازد.
امام حسن عسکری (علیهالسلام) در حدیثی، دروغ را کلید تمام پلیدیها معرفی میکنند. صداقت پایه اعتماد اجتماعی و آرامش فردی است، در حالی که دروغ، روابط انسانی را ویران میسازد. با صداقت، جامعهای سالم شکل میگیرد و انسان به آرامش، اعتبار و رضایت الهی دست مییابد.
در شناخت تشیع، آگاهی از اصول اعتقادی و اخلاقی ضروری است. رفتار یک شیعه، نقشی کلیدی در معرفی مکتب اهل بیت (علیهمالسلام) دارد. امام حسن عسکری (ع) تأکید میکنند که شیعیان باید با رفتار نیک، موجب عزت مذهب شوند و دیگران را با محبت و مدارا به حق دعوت کنند.
دعای امام حسن عسکری (علیهالسلام) امیدبخشترین تصویر از رحمت الهی را به ما نشان میدهد؛ جایی که خداوند هیچ خواهندهای را ناامید نمیکند. اگرچه گاهی اجابت دعا به تأخیر میافتد، اما این تأخیر نیز از لطف اوست و جبران آن در دنیا یا آخرت حتمی است.
شناخت امام و پیروی از او، نعمتی بزرگتر از هر دارایی دنیوی است. امام حسن عسکری (علیهالسلام) در نامهای به اسحاق نیشابوری، اهمیت این نعمت را یادآور شده و هشدار میدهند که غفلت از ولایت، موجب گمراهی در آخرت خواهد شد. قدرشناسی این نعمت، در اطاعت و شکرگزاری صادقانه است.
امام حسن عسکری(علیهالسلام) با تقویت جایگاه فقهای پارسا، نظام مرجعیت دینی را در دوران خود پایهگذاری کردند. ایشان شیعیان را در عصر غیبت به اطاعت از فقهای آگاه، دیندار و باتقوا سفارش نمودند. این نظام مرجعیت، امروز نیز رکن هدایت شیعیان و استمرار خط امامت است.
امام حسن عسکری(علیهالسلام) در کنار اهتمام به ایمان و خدمت به دیگران، مهمترین مسئولیت خود را معرفی امام مهدی(عج) و تبیین مسئله غیبت میدانستند. ایشان فرزند خود را به خواص شیعه معرفی کرده و تأکید نمودند که بقای دین در دوران غیبت، در گرو پایداری و دعا برای فرج امام است.
امام حسن عسکری(علیهالسلام) از کودکی روحی بلند، شناخت عمیق نسبت به هدف آفرینش و خوفی شدید از قیامت داشتند. در پاسخ به گمان ناراحتی از بازی نداشتن، فرمودند: «ما برای بازی آفریده نشدهایم، بلکه برای معرفت و عبادت خدا». کلامی قرآنی و تأثیرگذار.
امام حسن عسکری(علیهالسلام) در ۸ ربیعالاول سال ۲۶۰ هجری به شهادت رسیدند. در واپسین لحظات، فرزند خردسالشان حضرت مهدی(عج) را نزد خود فراخواندند، او را سیراب کرده و بهعنوان جانشین خود معرفی نمودند. پس از شهادت پدر، حضرت مهدی(عج) به امامت رسیدند و وارد دوران غیبت شدند.
امام حسن عسکری(علیهالسلام) در واپسین لحظات زندگی، با پیشبینی شهادت خویش، نشانههایی برای شناخت جانشین خود به یاران داد. پس از شهادتش، فرزند خردسالش امام مهدی(عج)، با سه نشانه، امامت خویش را اثبات کرد و به امر الهی، رسماً عهدهدار امامت شد.
دنیا میدان کاشت و آخرت زمان برداشت است. انسان در این دنیا، چه نیکی بکارد و چه بدی، نتیجه همان را در آخرت خواهد دید. به فرموده امام حسن عسکری (علیهالسلام)، مرگ ناگهانی میرسد و هر کس آنچه در دنیا کاشته، اعم از خیر یا شر، درو خواهد کرد.
در دوران امام حسن عسکری (علیهالسلام)، اندیشههای انحرافی مانند تفویض و غلو، تهدیدی جدی برای جامعه اسلامی بود. امام با روشنگری، هدایت و گاه برخورد قاطع، با این افکار مقابله میکرد. نمونهای از این روش، پاسخ هوشمندانه امام به ادریس غالی بود که موجب هدایت او شد.
امام حسن عسکری (علیهالسلام) فرمودند: «قلب احمق در دهان او، و دهان حکیم در قلب اوست». این سخن به لزوم اندیشه پیش از گفتار اشاره دارد. انسان عاقل ابتدا فکر میکند، سپس سخن میگوید؛ در حالیکه انسان نادان بدون تأمل حرف میزند و گرفتار عواقب آن میشود.
امام حسن عسکری (علیهالسلام) فرمودند: «نصیحت پنهانی، آراستن است و نصیحت علنی، رسوا کردن». پند دادن باید همراه با حفظ آبروی دیگران و در خلوت باشد تا اثربخش باشد. نصیحت آشکار موجب تحقیر و لجبازی میشود. پذیرش پند نیز نشانه رشد اخلاقی و معنوی انسان است.
