امام حسن عسکری (علیه السلام)

در دوران امام حسن عسکری (علیه‌السلام)، اندیشه‌های انحرافی مانند تفویض و غلو، تهدیدی جدی برای جامعه اسلامی بود. امام با روشنگری، هدایت و گاه برخورد قاطع، با این افکار مقابله می‌کرد. نمونه‌ای از این روش، پاسخ هوشمندانه امام به ادریس غالی بود که موجب هدایت او شد.

امام حسن عسکری (علیه‌السلام) فرمودند: «قلب احمق در دهان او، و دهان حکیم در قلب اوست». این سخن به لزوم اندیشه پیش از گفتار اشاره دارد. انسان عاقل ابتدا فکر می‌کند، سپس سخن می‌گوید؛ در حالی‌که انسان نادان بدون تأمل حرف می‌زند و گرفتار عواقب آن می‌شود.

امام حسن عسکری (علیه‌السلام) فرمودند: «نصیحت پنهانی، آراستن است و نصیحت علنی، رسوا کردن». پند دادن باید همراه با حفظ آبروی دیگران و در خلوت باشد تا اثربخش باشد. نصیحت آشکار موجب تحقیر و لجبازی می‌شود. پذیرش پند نیز نشانه رشد اخلاقی و معنوی انسان است.

شناخت امام زمان، بر اساس فرمایش پیامبر اکرم (ص)، شرط نجات از مرگ جاهلی است. امام هادی (ع) به‌صراحت فرزند خود، امام حسن عسکری (ع)، را به‌عنوان جانشین معرفی کرد. شناخت امام، وظیفه‌ای همیشگی برای شیعیان است و در هر زمان باید با تبعیت از امام زمان خویش، در مسیر هدایت گام برداشت.

امام حسن عسکری (ع) دورویی و دوزبانی را از بدترین صفات معرفی می‌فرماید. نفاق یعنی مخالفت ظاهر و باطن، و برخلاف صداقت که پایه نظام هستی است، نفاق سرانجامی جز رسوایی ندارد. پنهان‌کاری گاه پسندیده است، اما سوءاستفاده از آن برای فریب، خصلتی نکوهیده و ویرانگر است.

ماجرای ازدواج نرجس خاتون، دختر قیصر روم، با امام حسن عسکری (ع)، با خواستگاری پیامبر اکرم (ص) در رؤیای صادقه، نشانگر جایگاه رفیع این بانوی پاکدامن و نقش الهی او در تولد منجی عالم است. این ازدواج با تعلیم دستورات الهی آغاز شد و الگوی خانواده‌سازی اسلامی گشت.

امام حسن عسکری (ع) با اشاره‌ای حکیمانه، فلسفه‌دان بزرگی چون اسحاق کندی را از اشتباه در فهم قرآن بازداشتند. این ماجرا بیانگر لزوم رجوع به اهل‌بیت (ع) در تفسیر آیات الهی است؛ چراکه فهم حقیقی قرآن جز از طریق مبینان الهی، ممکن نیست.

امام حسن عسکری (ع) بر لزوم شناخت و ادای حقوق برادران ایمانی تأکید دارد و فروتنی در برابر دیگران را نشانه صداقت در ایمان می‌داند. این نگاه ریشه در خودآگاهی انسانی و فطرت الهی دارد و تنها انسان‌های مؤمن، اعضای یک پیکرند که مهرورزی متقابل در میان آنان تحقق می‌یابد.

امام حسن عسکری (ع) تواضع، ادای حقوق برادران دینی و پیروی از سیره امیرالمؤمنین (ع) را از ویژگی‌های شیعه راستین می‌داند. آن حضرت با نقل ماجرایی از امام علی (ع) تأکید می‌نماید که تنها کسانی شیعه حقیقی‌اند که در عمل، خصلت‌هایی چون تواضع و خدمت‌گزاری را به نمایش گذارند.

امام حسن عسکری (ع) گناه‌شماری و کوچک‌شمردن معصیت را از گناهانی می‌دانند که آمرزیده نمی‌شود. ایشان تأکید دارند که نباید هیچ گناهی را خفیف شمرد؛ زیرا چنین نگاهی باعث عادی‌سازی گناه و تأثیرات مخرب بر روح انسان می‌شود. آگاهی و مراقبه، راه رهایی است.

امام حسن عسکری (ع) با دانشی فراتر از علم پزشکان زمان، باعث شگفتی شاگرد بختیشوع شد. این اتفاق موجب شد راهب مسیحی، پس از دیدار با امام، مسلمان شود و ایمان بیاورد. علم و رفتار امام، دلیل اصلی این هدایت بود.

امام حسن عسکری (علیه‌السلام) در نامه‌ای به فقیه برجسته، علی بن حسین قمی (پدر شیخ صدوق)، او را به تقوای الهی، اقامه نماز، پرداخت زکات، خوش‌رفتاری، صله‌رحم، کمک به برادران ایمانی و انتظار فرج توصیه می‌فرمایند. امام، انتظار ظهور را برترین عمل می‌دانند و شیعیان را به صبر، پایداری و ترویج اخلاق نیک دعوت می‌کنند.

امام حسن عسکری (علیه‌السلام) در سال ۲۳۲ هجری در مدینه متولد شدند و در دوران خلفای عباسی، تحت نظارت و فشار شدید قرار داشتند. معتز عباسی امام را زندانی کرد و برای آزار ایشان، بدرفتارترین افراد را مأمور ایشان نمود. اما آن افراد تحت تأثیر معنویت امام، متحول شده و به اهل عبادت تبدیل شدند. وقتی عباسیان برای سخت‌گیری بیشتر آمدند، آن مأموران گفتند: امام جز عبادت کاری نمی‌کند و نگاه به چهره‌اش، ما را از خود بی‌خود می‌کند. این پاسخ، عباسیان را خجل و ناکام بازگرداند.

امام حسن عسکری (علیه‌السلام) فرمودند: یتیمیِ دوری از امام، از یتیمیِ دوری از پدر سخت‌تر است؛ زیرا انسان بی‌دسترس به حجت خدا، در شناخت دین سردرگم می‌ماند. دشمنی چون احمد بن عبیدالله، با دیدن رفتار، علم و عظمت امام، اعتراف کرد که او شایسته‌ترین فرد برای خلافت است.